Krígsárini sum stjórnarligt og arkivalskt broytingarskeið í Føroyum

Hersetingin og nýggja fyrisitingarliga støðan

Seinni heimsbardagi kann metast sum eitt avgerandi broytingarskeið í føroyskari stjórnarligari menning. Tá Danmark varð hersett av Týsklandi 9. apríl 1940, varð vanliga sambandið millum   donsku stjórnina og føroysku myndugleikarnar í stóran mun avbrotið. Bert fáar dagar seinni, 12. apríl 1940, tóku bretskar herdeildir ræði á Føroyum fyri at tryggja oyggjarnar hernaðarliga. Henda støða skapti eina óvanliga fyrisitingarliga og politiska støðu, har Føroyar í praksis máttu yvirtaka og skipa týðandi partar av síni egnu umsiting, hóast landið framvegis formliga var partur av danska ríkinum.

Av tí at danska stjórnin ikki kundi útinna sín vanliga myndugleika í Føroyum undir krígnum, vórðu føroyskir myndugleikar noyddir at taka størri ábyrgd av bæði politiskum og fyrisitingarligum viðurskiftum. Løgtingið og Landsnevndin fingu ein munandi virknari leiklut, og í samstarvi við amtmannin vórðu fyribils skipanir settar í verk fyri at tryggja, at samfelagið kundi virka undir krígsviðurskiftunum. Í hesum sambandi komu mál sum fiskivinna, handil, gjaldoyraviðurskifti, vørutrygd og onnur samfelagsberandi øki undir eina meira sjálvstøðuga føroyska fyrisiting.

Krígsárini sum royndarskeið fyri sjálvsfyrisiting

Krígsárini kunnu tí tulkast sum eitt royndarskeið fyri føroyska sjálvsfyrisiting. Uppgávur, sum frammanundan í stóran mun høvdu verið viðgjørdar í Keypmannahavn, vórðu nú í alsamt størri mun loystar í Føroyum. Hetta gav bæði føroyskum politikarum og embætisverki ítøkiligar fyrisitingarligar royndir og styrkti samstundis fatanina av, at føroyska samfelagið hevði førleika til at umsita fleiri av sínum egnu málsøkjum. Hóast skipanirnar upprunaliga vóru neyðloysnir, fingu tær tí ein víðari stjórnarligan týdning.

Frá krígsloki til ríkisrættarligt kjak

Eftir krígslok í 1945 var føroyska samfelagið tí ikki vent aftur til somu stjórnarligu støðu sum undan krígnum. Royndirnar frá krígsárunum høvdu víst, at fleiri mál kundu skipast innanlands, og hetta styrkti politiska kjakið um ríkisrættarligu støðu Føroya. Spurningurin um sjálvræði, heimastýri ella fulla loysing frá Danmark gjørdist ein miðdepil í føroyskum politikki í teimum fyrstu eftirkrígsárunum og má síggjast í beinleiðis framhaldi av teimum broyttu valdsligu og fyrisitingarligu viðurskiftunum undir krígnum.

Fólkaatkvøðan í 1946

Henda politiska menningin kom týðiliga til sjóndar við fólkaatkvøðuni 14. september 1946. Veljararnir skuldu taka støðu til, um teir vildu góðtaka danska stjórnaruppskotið um eina heimastýrisskipan, ella um teir vildu loysing millum Danmark og Føroyar. Úr gerðabókini hjá Føroya Løgtingið frá 1946 sæst at úrslitið var sera javnt: 5.656 atkvøður vóru fyri loysing, 5.490 fyri stjórnaruppskotinum, og 478 atkvøður vóru ógildigar. Tann lítli munurin millum valmøguleikarnar og ósemja um, hvussu úrslitið skuldi tulkast, elvdu til eina politiska og stjórnskipanarliga kreppu, sum undirstrikaði, at ríkisrættarliga spurningurin ikki longur kundi viðgerast sum eitt avmarkað fyrisitingarligt mál.

Heimastýrislógin og nýggja ábyrgdin

Eftir nýval og samráðingar millum føroyskar og danskar myndugleikar varð Heimastýrislógin sett í gildi í 1948. Við lógini varð Føroyar viðurkent sum eitt sjálvstýrandi samfelag innan danska ríkið, og føroyskir myndugleikar fingu lóggávuvald og fyrisitingarliga ábyrgd á fleiri nærri ásettum málsøkjum. Heimastýrislógin kann tí skiljast sum eitt grundleggjandi stjórnarligt stig í menningini frá einum donskum amti til eitt land við víðkaðum sjálvstýri og egnari politiskari ábyrgd.

Skjalaskapan og arkivalskt sjálvræði

Frá einum arkivalskum sjónarhorni hevði henda menning eisini týðandi fylgjur. Tá fleiri almenn mál vórðu viðgjørd av føroyskum myndugleikum, øktist samstundis framleiðslan av føroyskum fyrisitingarligum skjølum. Fundarfrásagnir, journalir, brævaskifti, kunngerðir og lógarfyrireikingar gjørdust partur av einum vaksandi føroyskum skjalatilfari. Hetta kann síggjast sum ein stigvís flyting av skjalaskapan og skjalavarðveiting frá donskum til føroyskar stovnar og harvið sum ein partur av eini breiðari menning móti arkivalskum sjálvræði.

Tjóðskjalasavnið og varðveitingin av søguliga tilfarinum

Í hesum høpi er Tjóðskjalasavnið ein týðandi stovnslig karmur fyri varðveiting og miðlan av hesum søguliga tilfarinum. Endamál stovnsins er at tryggja varðveitingina av savnsskjølum, sum hava søguligt, fyrisitingarligt og rættarligt virði, og at gera tey atkomulig fyri bæði myndugleikar og almenning. Eisini history.fo, sum verður umsitið av Tjóðskjalasavninum, hevur týdning sum miðil fyri søguligar keldur og skjalatilfar. Skjølini frá krígsárunum og tíðini kring heimastýrið kunnu tí ikki bert nýtast sum heimildir til politiska søgu, men eisini sum vitnisburður um, hvussu føroyskir stovnar, fyrisitingarligir arbeiðshættir og tjóðskaparlig sjálvsfatan mentust í einum tíðarskeiði merkt av serliga stórum stjórnarligum broytingum.

Heimildir:

Fútin: Dagbøkur frá 1940-1943.

Løgtingslóg nr. 11 frá 31. mars 1948 um Føroya Heimastýri.  

Løgtingið: Gerðabók frá 1945 og 1946.

Zakarias Wang, Ríkisrættarliga staða Føroya. Løgmansskrivstovan, 1988.